از مصاديق آزادى سياسى ، تشكيل احزاب و انجمن‌هاى سياسى و برپايى اجتماعات است ؛ با اين شرط كه مخلّ نظم عمومى و منافى با مصالح مسلمانان نباشد . قانون و آزادى : چنان كه بيان شد ، اصل در هر انسانى ، آزادى در تمامى شئون خود است ، مگر اين كه براى خود فرد يا ديگران اعم از فرد و جامعه ضرر دنيوى يا اخروى داشته باشد كه در اين صورت باطل و حرام است . از اين رو ، بايد آزادى انسان‌ها در قانونگذارى در نظر گرفته شود و هر قانونى كه آزادى افراد را در غير موارد استثنا شده ، محدود و مقيّد كند ، باطل و وضع چنين قوانينى حرام است . « 4 » آزادى به معناى دوم : آزادى به معناى رهايى از بردگى ، در باب‌هاى مختلف فقهى اعم از عبادات مانند صلات ، زكات ، حج ، جهاد ، و عقود ؛ نظير تجارت ، وكالت ، وقف ، وصيّت ، نكاح ، و ايقاعات همچون عتق و نذر ، و احكام مانند غصب ، ارث و قصاص آمده و موضوع احكامى قرار گرفته است كه به محورهاى مهم آن اشاره مىكنيم . آزاد بودن : اصل در انسان آزاد بودن است . « 5 » فرزند در آزاد يا برده بودن ، تابع پدر و مادر خويش است ، و به نظر مشهور ، حتى اگر مادر به تنهايى آزاد باشد ، فرزند نيز آزاد محسوب مىگردد . « 6 » از شرايط وصيّت كننده « 7 » ، وصىّ « 8 » ، واقف « 9 » ، موقوف عليه « 10 » ، موكّل « 11 » ، وكيل « 12 » ، اقرار كننده « 13 » ، ولىّ « 14 » و يابندهء گمشده ( ملتقط ) « 15 » ، آزاد بودن است . همچنين وجوب نماز جمعه « 16 » ، زكات « 17 » ، حج « 18 » ، نذر « 19 » ، و جهاد « 20 » بر مكلّف ، مشروط به آن است . به قول مشهور ، مادر در صورت آزاد بودن ، تا هفت سال حق حضانت ( - - ) حضانت ) دخترش را دارد . « 21 » آزاد بودن زن موجب اختلاف عدّهء ( - - ) عدّه ) او با كنيز « 22 » و نيز تعداد شب‌هايى كه براى آن دو حق همخوابگى با شوهر است ، مىشود « 23 » ( - - ) همخوابى ) .

--> ( 4 ) خلافة الانسان ( البنك اللاربوى ) / 115 - 154 ؛ الفقه 100 / 20 - 21 و 105 و 101 / 273 ؛ 282 - 288 و 106 / 68 - 77 ؛ 90 ؛ 117 - 124 ؛ 183 - 185 و 213 - 240 و مبسوط در ترمينولوژى حقوق 1 / 24 - 33 . ( 5 ) جواهر الكلام 24 / 136 . ( 6 ) 30 / 211 . ( 7 ) 28 / 270 . ( 8 ) 399 . ( 9 ) العروة الوثقى [ تكملة ] 1 / 207 . ( 10 ) جواهر الكلام 28 / 29 . ( 11 ) العروة الوثقى [ تكملة ] 1 / 134 . ( 12 ) جواهر الكلام 27 / 395 . ( 13 ) 41 / 523 . ( 14 ) العروة الوثقى 2 / 869 . ( 15 ) جواهر الكلام 38 / 158 . ( 16 ) 11 / 259 . ( 17 ) 15 / 14 . ( 18 ) 17 / 241 . ( 19 ) 336 . ( 20 ) 21 / 5 . ( 21 ) 31 / 286 . ( 22 ) 32 / 230 و 274 . ( 23 ) 31 / 165 .